KARAPAPAKLARIN (TEREKEMELERİN) TUTAK VE ELEŞKİRT BÖLGESİNE                                                                                    YERLEŞİM SÜRECİ:

Özet:

Karapapaklar (Terekemeler), 19. yüzyıl sonlarında Kafkasya'dan göç eden Kıpçak kökenli bir Türk topluluğudur.Tutak ve Eleşkirt bölgesine yerleşimleri 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası hızlanmıştır.Yerleşimde 1891 Hamidiye Alayları Nizamnamesi ve aşiret iskan politikaları belirleyici olmuştur.

Karapapaklar (Terekemeler) kimdir ve Tutak-Eleşkirt'e ne zaman yerleştiler?  

    Karapapaklar, aslen Kafkasya kökenli, Kıpçak boyuna mensup Sünni Türk topluluğudur. 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi (93 Harbi) sonrası Rus baskısından kaçarak Doğu Anadolu'ya göç etmişlerdir, 1890'lı yıllardan itibaren Tutak ve Eleşkirt köylerine iskan edilmişlerdir. Bu yerleşim, II. Abdülhamid döneminde 1891'de kurulan Hamidiye Hafif Süvari Alayları teşkilatı ile doğrudan bağlantılıdır.

Karapapak Türklerinin bu iki ilçeye ve köylerine yerleşmesinin arkasında yatan tarihi kayıtlar:

1. Göçün Tarihi Arka Planı ve Sebebi (93 Harbi ve 1904 Göçleri)

Karapapakların asıl ana vatanı Kafkasya’da Borçalı (Gürcistan), Kazak ve Ağbaba (Ermenistan) bölgeleridir. Rus Çarlığı’nın baskıları ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrasında büyük kitleler halinde Anadolu'ya göç etmeye başlamışlardır.

İskân Politikası: Osmanlı Devleti, Kars üzerinden gelen bu muhacir akınını planlı bir şekilde o dönem Bayazıt (doğu beyazıt) Sancağı'na bağlı olan Tutak ve Eleşkirt civarına yerleştirilmişlerdir. İkinci büyük dalga ise 1904 yılında doğrudan Türkiye'ye yerleşmek isteyen 90-100 hanelik başka bir Terekeme grubunun bölgeye gelmesi ile yaşanmıştır.

Boşalan Köylerin Şenlendirilmesi:

 Tutak bölgesindeki bazı köyler 1853-1856 Kırım Savaşı döneminde ezidi ve Ermeni nüfusun ayrılmasıyla boşalmıştı, Osmanlı yönetimi, hem sınır güvenliğini sağlamak hem de tarımsal üretimi canlandırmak için Karapapakları bu stratejik köylere yerleştirmiştir.

2. Tutak'ta Karapapakların (Terekemelerin) Yerleştiği Köyler

Karapapak kültürü, Tutak genelinde çok köklü bir iz bırakmıştır. Resmi arşivler ve yerel tescillere göre Tutak’ta Karapapak Türklerinin yoğun olarak iskân edildiği başlıca köyler şunlardır:

Esmer, Gültepe, Sincan, Şekerbulak, isaabat, hacıisa, derik

3. Eleşkirt ve Çevresindeki Karapapak Yerleşimleri

Remikan,mollasüleyman, mardo, hoşyan, çilikan, yücekapı (hanzır)

Eleşkirt merkez ve çevresinde de Karapapak aileler mülk edinmiş ve buradaki aşiretlerle komşuluk bağları kurmuştur.

4. Karapapakların Tutak ve Eleşkirt Köylerine Yerleşimi

19.yüzyılın ikinci yarısı, Serhat coğrafyası için kader ortaklıklarının dönemi olmuştur. 1877-1878  93 Harbi ve sonrasında 1904 yılında Kafkasya’nın Borçalı, Kazak ve Ağbaba bölgelerinden Rus baskısıyla göç eden Karapapak (Terekeme) Türkleri, Osmanlı topraklarına sığınmıştır.

Osmanlı Devleti, sınır hatlarını tahkim etmek amacıyla muhacirleri özellikle Tutak ve Eleşkirt'in stratejik köylerine yerleştirmiştir. (ayrıca Erzurum-Kars-Ardahan-ığdır) Bugün Tutak ve  Eleşkirt köyleri Karapapak Türklerinin kök saldığı yurtlar olmuştur. Aynı yaylaları paylaşan Mânikâ (manki), sıpki aşireti ve Karapapaklar, kısa sürede komşuluk ilişkileriyle etle tırnak gibi bütünleşmiştir, tutak köylerinden bazı aileler göç ederek yücekapı köyüne yerleşmişlerdir bazı akrabaları hala tutak köylerindedir.

Osmanlı Belgelerinde Serhat Boyları: Mânikâ Aşireti ve Karapapakların Tarihi Bağları

Osmanlı saray yazışmalarında ve tarihi raporlarda bu iki büyük yapının izi birlikte sürülmüştür.

1. 1848 Yılı Sınır Raporu: "Seyahatname-i Hudut" Kayıtları

Mânikâ adının resmi devlet evraklarında ilk ve en önemli geçtiği yerlerden biri, 1848 tarihli "Seyahatname-i Hudut" raporudur.

Dönemin Osmanlı idaresi, Serhat bölgesindeki sınır güvenliğini, nüfusu ve aşiret yapılarını netleştirmek için Mehmet Hurşit Paşa’yı bölgeye göndermiş. Paşa’nın hazırladığı bu devasa raporda, Serhat coğrafyasının en büyük konfederasyonlarından biri olan Sipki (Sipkan) manika yapısı incelenmektedir.

Belgedeki Tarihi Gerçek: Mehmet Hurşit Paşa, bu resmi raporunda Mânikâ’yı doğrudan Sipki federasyonuna bağlı, İslamiyet’i kabul etmiş (Müslüman) kollar arasında resmen zikreder.

Yol Arkadaşları: Belgede Mânikâ; Brimi, Mâme Zeydî, Prahâldi, Dereceki ve Hâl Haseyni dılxeri gibi kollarla yan yana listelenmiştir. Bu kayıt bize, Mânikâ’nın 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı devleti tarafından resmen tanınan, sınır boylarında ağırlığı olan köklü bir yapı olduğunu kanıtlamaktadır.

2. Yıldız Sarayı ve Hamidiye Alayları Dönemi (1891-1901)

Takvimler 1891’i gösterdiğinde, Sultan II. Abdülhamid döneminde Rus tehdidine ve bölgedeki Ermeni çetelerinin faaliyetlerine karşı ünlü Hamidiye Hafif Süvari Alayları kurulur.

İşte bu askeri savunma hattı, Mânikâ aşireti ile Karapapakların devlet nezdindeki ortak kaderini mühürleyen yerdir.

Cündi Terekemeler ve Mânikâ Süvarileri: Osmanlı Dahiliye Nezareti (İçişleri Bakanlığı) Mektubî Kalemi evraklarında, hem Mânikâ alaylarının hem de devlet kayıtlarında "Cündi Terekemeler" olarak anılan Karapapak süvari birliklerinin sınır karakollarına verdiği askeri ve lojistik destekler yan yana raporlanmıştır.

Devletin Güvenli Limanı:

Yıldız Sarayı Arşivi’ndeki (Y.PRK) istihbarat ve asayiş raporlarında, bu iki yapının Serhat bölgesindeki milis savunma gücü devlet tarafından övgüyle tescillenmiş; aşiret reislerine ve Karapapak beylerine (mihrali bey) dönemsel olarak rütbe ve madalyalar takdim edilmiştir.

KAYNAK:

1-T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA): Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT.MHM.) 660/53, 03.06.1313/21.11.1895; 660/53-6-7-8, 7-9 Kev 1311/19-21.12.1895; 660/53-17, 17 Kev 1311/29.12.1895; 660/53-10, 18 Kev 1311/30.12.1895; 660/53-9, 19 Ka 1311/31.12.1895; 660/53-11, 25 Ka 1311/06.01.1896. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO.) 498/37292, 18.04.1312/18.10.1894; 2174/163025, 29.06.1321/22.09.1903. Dahiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT.) 2202/58, 02.01.1317/12.06.1899. Dahiliye Şifre Kalemi (DH. ŞFR.) 176/126, Rumî 20.05.1312/19.11.1894.

1.      2-1848 Tarihli "Seyahatname-i Hudut" Raporu (Nüfus ve İnanç Kayıtları):

Mehmet Hurşit Paşa’nın 1848 tarihli "Seyahatname-i Hudut" adlı eseri (Mehmet Hurşit Paşa, bu raporda Mânikâ'yı doğrudan Sipki konfederasyonuna bağlı, İslamiyet’i kabul etmiş (Müslüman) kollar arasında resmen zikreder. Belgede Mânikâ; Brimi, Mâme Zeydî, Prahâldi, Dereceki, Hâl Haseyni ve Prebadi gibi diğer Müslüman kollarla birlikte listelenmiştir. Bu da aşiretin 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı idaresi tarafından resmen tanınan, yerleşik nizamdaki bir yapı olduğunu gösterir.

3. Hamidiye Hafif Süvari Alayları ve Dahiliye Nezareti Kayıtları (1891 ve Sonrası)

Sultan II. Abdülhamid döneminde (1891) Rus tehdidine ve Ermeni çetelerinin faaliyetlerine karşı bölge güvenliğini sağlamak amacıyla kurulan Hamidiye Alayları nizamnamelerinde de Mânikâ aşireti ve Karapapaklar önemli görevler üstlenmiştir.

Askeri Düzen: Eleşkirt, Tutak ve Malazgirt hattında devlete askeri milis ve süvari desteği sağlayan Mânikâ alayları ve karapapaklar Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH.MKT) evraklarında sıkça yer almaktadır.

Lojistik ve Asayiş: Arşiv belgelerinde, Mânikâ ve karapapak (terekeme) süvarilerinin sınır karakollarına verdiği destekler, bölgedeki asayişi sağlama görevleri ve ordu komuta merkeziyle yapılan yazışmalar ("aşiret reislerine verilen rütbeler ve madalyalar") resmi devlet evrakı olarak tescillenmiştir.